به گزارش پایگاه خبری رضوی، روزهداری در ماه مبارک رمضان، یکی از بنیادیترین ارکان عبادی در اسلام است که همواره در کانون توجه مفسران، فقیهان و اندیشمندان علوم اسلامی قرار داشته است. برای واکاوی ابعاد معنوی، تربیتی و اجتماعی این فریضه، با دکتر محمدرضا حسینی، عضو هیئت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران، به گفتوگو نشستهایم تا با تکیه بر مستندات قرآنی و پژوهشهای دانشگاهی، فلسفه اصلی روزهداری و تمایز آن با سایر عبادات را بررسی کنیم.
حسینی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به آیه ۱۸۳ سوره بقره در قرآن کریم اظهار کرد: خداوند در این آیه میفرماید: “یا أیها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون”. کلیدواژه اساسی در این آیه “تقوا” است. بر اساس مطالعات تفسیری که در دانشکدههای الهیات انجام شده، غایت روزه دستیابی به ملکه تقوا و خودکنترلی درونی است.
وی با تأکید بر بُعد درونی این عبادت ادامه داد: در بسیاری از عبادات، نمود بیرونی و رفتار ظاهری نقش پررنگی دارد؛ اما در روزه، عنصر نیت و مراقبت درونی اهمیت بیشتری پیدا میکند. فرد روزهدار حتی در خلوت، جایی که هیچ نظارت بیرونی وجود ندارد، از خوردن و آشامیدن پرهیز میکند. این رفتار نشاندهنده شکلگیری نوعی تعهد درونی و ایمان عملی است که همان تقوا محسوب میشود.
این استاد الهیات در تبیین تفاوت روزه با دیگر عبادات گفت: نماز عبادتی است با ارکان مشخص و زمانهای معین که جلوههای جمعی آن نیز بسیار پررنگ است. حج نیز آیینی اجتماعی و نماد وحدت امت اسلامی است که با حضور در سرزمین وحی معنا مییابد. اما روزه بیش از هر چیز به ساحت درونی انسان مربوط میشود و عرصه اصلی آن، نفس و اراده فرد است.
حسینی با اشاره به روایتی از پیامبر اسلام، حضرت محمد، افزود: در حدیث قدسی آمده است که خداوند میفرماید: “الصوم لی و أنا أجزی به”. این تعبیر نشان میدهد که روزه به دلیل اخلاص نهفته در آن، جایگاهی ویژه در میان عبادات دارد. در سرفصلهای علوم قرآن و حدیث نیز این روایت به عنوان نشانهای از پیوند عمیق روزه با نیت خالصانه تحلیل میشود.
وی یکی دیگر از تفاوتهای مهم روزه را «سلبی بودن» آن دانست و توضیح داد: اغلب عبادات مبتنی بر انجام یک فعل مثبت هستند؛ مانند خواندن نماز یا انجام مناسک حج. اما روزه با خودداری از برخی امور مباح تحقق مییابد. این خودداری آگاهانه، تمرینی جدی برای تقویت اراده و قدرت بازدارندگی انسان در برابر تمایلات نفسانی است.
عضو هیئت علمی دانشکده الهیات در بخش دیگری از این گفتوگو به بعد اجتماعی روزه اشاره کرد و افزود: بر اساس پژوهشهای میانرشتهای در حوزه الهیات و علوم اجتماعی، روزه تنها یک عبادت فردی نیست. تجربه گرسنگی و تشنگی، نوعی همدلی عینی با اقشار محروم ایجاد میکند و میتواند زمینهساز تقویت حس مسئولیت اجتماعی شود.
وی ادامه داد: ماه رمضان فرصتی برای بازسازی روابط اجتماعی است. سنتهایی مانند افطاری دادن، کمک به نیازمندان و پرداخت زکات فطره نشان میدهد که روزه پیوندی عمیق میان ساحت فردی و اجتماعی دین برقرار میکند. در واقع، این عبادت از سطح خودسازی فردی فراتر رفته و به اصلاح مناسبات اجتماعی نیز میانجامد.
حسینی در تشریح کارکرد تربیتی روزه تأکید کرد: در منابع آموزشی دانشکدههای الهیات، روزه یکی از مهمترین ابزارهای تربیت اخلاقی معرفی شده است. هنگامی که انسان میآموزد در برابر نیازهای طبیعی خود مقاومت کند، آمادگی بیشتری برای کنترل خشم، مدیریت زبان، مهار شهوت و اصلاح رفتارهای نادرست خواهد داشت.
وی با جمعبندی مباحث مطرحشده تصریح کرد: روزه یک دوره فشرده خودسازی است. اگر نماز تمرین ارتباط مستمر با خداوند باشد، روزه تمرین مهار نفس و بازنگری در سبک زندگی است. فلسفه اصلی روزهداری در ماه رمضان، دستیابی به تقوا و تقویت اراده است؛ موضوعی که هم در متن قرآن و هم در پژوهشهای دانشگاهی مورد تأکید قرار گرفته است.
به گفته این استاد دانشگاه، تمایز اساسی روزه با سایر عبادات در درونیبودن، اخلاصمحوری و نقش برجسته آن در تربیت اراده نهفته است. اگر این فریضه به درستی درک و اجرا شود، میتواند هم فرد و هم جامعه را در مسیر تعالی اخلاقی و معنوی قرار دهد. از این منظر، روزه نهتنها یک تکلیف شرعی، بلکه برنامهای جامع برای رشد انسان در ابعاد فردی و اجتماعی است که در ماه رمضان جلوهای ویژه مییابد و فرصتی سالانه برای بازسازی معنوی فراهم میکند.
