دکتر رسول محمد جعفری دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه شاهد از پژوهشگران نامی حوزه فرهنگ رضوی است که نگارش 8 مقاله مرتبط با امام رضا(ع) و تالیف کتاب«گنج شايگان؛ تربيت اخلاقي در روايات امام رضا (ع)» و راهنمایی 5 پایان نامه مرتبط با امام رضا (ع) و داوری ده ها مقاله حوزه فرهنگ رضوی را برعهده داشته است. او در سالروز میلاد حضرت معصومه(س) در قم و در جوار بارگاه کریمه اهل بیت(س) از سوی فرشید فلاح مدیرعامل بنیاد بینالمللی امام رضا(ع)، مورد تجلیل قرار گرفت.
با دکتر جعفری به مناسبت انتخابش به عنوان پژوهشگر برگزیده رضوی به گفت و گو نشسته ایم که در ادامه می خوانید.
آقای دکتر فعالیت های پژوهشی و علمی درباره امام رضا علیه السلام را چگونه ارزیابی می کنید؟
پژوهشهای علمی و آکادمیک درباره امام رضا (علیهالسلام) از جنبههای مختلف قابل ارزیابی است به نظر من این تحقیقات علمی دارای ویژگی های مثبت بسیاری است مانند اینکه تنوع موضوعی دارد و از سیره، کلام، طب الرضا، مناظرات، زیارت نامهها تا تأثیرات فرهنگی حضرت در تمدن اسلامی را در بر می گیرد.
هم چنین درباره حضرت رضا(ع) منابع غنی هم چون آثار متقدمین مثل کتاب عیون اخبار الرضا، صحیفه رضویه و منابع معتبر تاریخی وجود دارد. ضمن اینکه در کشور ما مراکز پژوهشی فعال مانند بنیاد بینالمللی امام رضا(ع)، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و کنگرههای علمی سالانه وجود دارند که به رشد این حوزه بسیار کمک کرده اند.
پژوهش های رضوی با چالش ها و مشکلاتی روبروست؟
چالش هایی هم در این میدان با آن مواجهیم مانند اینکه در روششناسی مدرن ؛برخی آثار فاقد نقد سندی و تحلیل انتقادی هستند. تکراری بودن موضوعات و تمرکز بیش از حد بر برخی ابعاد (مثل شفاعت و کرامات) و غفلت از جنبههای فلسفی، اجتماعی و سیاسی از دیگر آسیب های این حوزه است. کمبود پژوهشهای تطبیقی و مقایسه ای افکار امام با سایر ادیان و مذاهب نیز مشکل دیگر حوزه تحقیقات علمی رضوی است. عدم دسترسی های بینالمللی به منابع رضوی هم چالش دیگر ماست بیشتر آثار علمی رضوی به فارسی است و ترجمه نشده اند.
آقای دکتر جعفری شما به عنوان پژوهشگری که سالها در این میدان فعالیت داشتید چه پیشنهاداتی برای ارتقای پژوهش های رضوی دارید؟
تأسیس پایگاه داده بینالمللی با مقالات چندزبانه مهم ترین پیشنهاد من است تا این مطعات علمی در سطح جهانی دیده شوند. تشویق پژوهشهای میانرشتهای (تاریخ، جامعهشناسی، روانشناسی) از دیگر نیازهای ما در این عرصه است که باید به آن توجه کرد. بازخوانی مناظرات امام با رویکرد گفتگوی ادیان هم موضوعی است که از نظر من ضروری است به آن پرداخته شود.
می دانید که بنیاد امام رضا علیهالسلام از نهادهای فعال در حوزه فرهنگ رضوی است فعالیت های این بنیاد را چگونه ارزیابی می کنید؟
به عقیده من؛ بنیاد بینالمللی امام رضا (ع) در حوزه فرهنگ رضوی عملکردی قابل قبول و رو به رشد دارد. مهمترین دستاورد فعالیت های بنیاد ایجاد بستری نهادی و ساختاریافته برای پژوهشهای دانشگاهی و تولید آثار هنری است که از پراکندگیهای پیشگیری کرده و به این حوزه اعتبار بخشیده است.
برای ارتقای این فعالیت ها چه پیشنهادی دارید؟
به نظر من درباره امام رضا(ع)، فاصله زیادی تا وضعیت مطلوب داریم. بنیاد بین المللی امام رضا(ع) باید مجلات خود را در پایگاههای استنادی جهانی معتبر (نه فقط داخلی) نمایه کند تا در سطح یک نهاد «تولیدکننده محتوای دینی برای مخاطب داخلی» باقی نماند و عملکرد تاثیرگذار جهانی داشته باشد. بزرگترین چالش ما اکنون، گذار از «تکریم امام» به «تحقیق درباره امام» با استانداردهای سختگیرانه جهانی است.
چه عواملی موجب شده تا جنابعالی به حوزه پژوهش های رضوی ورود کنید و در کارهای علمی تان حضرت رضا علیهالسلام را مورد توجه جدی قرار دهید؟
جامعیت علمی در عرصههای مختلف ویژگی برجسته امام رضا(ع) است.
آنچه بیش از همه برای من جلب توجه میکرد، حضور همزمان امام رضا (ع) در عرصههای مختلف دانش بود. ایشان نه تنها در مباحث کلامی و اعتقادی – که در مناظرات معروفشان با پیروان ادیان و مذاهب مختلف به اوج میرسد – صاحبنظر بودند، بلکه در تفسیر و حدیث، فقه، اخلاق و حتی طب نیز روایات ماندگاری از خود به جای گذاشتند. این جامعیت، زمینه را برای پژوهشهای مختلف فراهم میکند.
روشمندی در مواجهه با میراث حدیثی ویژگی دیگر آن حضرت است؛ بررسی سیره علمی امام رضا (ع) نشان میدهد که آن حضرت نسبت به روایات مواجهه روشمند داشتند. این روششناسی، الگویی ارزشمند برای پژوهشهای حدیثی معاصر است و نشان میدهد که ایشان نه فقط حافظ و ناقل سنت، بلکه شارح و مبیّن روشمندآن بودند.
موقعیت ویژه تاریخی و فرهنگی دورانی که امام رضا(ع) در آن حضور داشتند ویژگی خاص دیگر ایشان است. دوران امامت ایشان – همزمان با خلافت مأمون عباسی – از حساس ترین مقاطع تاریخ تشیع است. انتقال اجباری ایشان از مدینه به مرو و استقرار در خراسان، فرصتی کمنظیر برای گسترش معارف اهلبیت (ع) در جغرافیای جدید فراهم کرد. این واقعه از دو جهت برای پژوهش مهم است: نخست، گسترش تشیع در شرق جهان اسلام که آثار آن تا امروز در فرهنگ ایرانی قابل مشاهده است، و دوم، نقش حضرت در گفتوگوی تمدنها و مناظرات علمی که الگویی برای تعامل مسالمتآمیز با پیروان سایر ادیان به شمار میرود.
