به گزارش رضوی؛ در این نشست، دکتر علی نجفزاده (عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه بیرجند) با تکیه بر اسناد و شواهد تاریخی، روند تبدیل یک مناسبت مذهبی به جشن بزرگ و فراگیر شیعی در مشهد را در چارچوب تحولات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ایران تحلیل کرد.
از گسترش فرهنگ شیعی تا شکلگیری آیینهای تشریفاتی
دکتر نجفزاده در آغاز بحث، زمینه تاریخی ماجرا را توضیح داد: فرهنگ شیعی از دوره صفویه در ایران گسترش بیشتری یافت و در پی آن، آیینها و مراسم متعددی در بزرگداشت ائمه شکل گرفت. در این میان، جشنهای میلاد ائمه بهعنوان مناسبتهای فرهنگی، در دو قرن اخیر رشد بیشتری پیدا کردند و به تدریج در شمار آداب و رسوم شیعیان قرار گرفتند.
وی یادآور شد که در بارگاه رضوی، بسیاری از مراسم مذهبی (اعم از سوگواریها و جشنها) با تشریفات خاص و مفصل برگزار میشود و بخشی از این مدل برگزاری نیز ریشههایی در ابتکارات دوره قاجار و پهلوی دارد؛ بنابراین شناخت چگونگی شکلگیری، مسیر رشد و عوامل اثرگذار در این سنت، از منظرهای فرهنگی، جامعهشناسی و تاریخ اهمیت دارد.
مسئله پژوهش؛ چرا «میلاد» به «جشن بزرگ» تبدیل شد؟
این نشست حول یک پرسش اصلی سازماندهی شد: چه عواملی باعث شد مراسم میلاد امام رضا(ع) از دوره قاجار تا انقلاب اسلامی به یک جشن بزرگ شیعی تبدیل شود؟
مطالعه ارائهشده در نشست، با روش پژوهش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده و بر منابع اسنادی، مطبوعاتی و کتابخانهای تکیه دارد. طبق توضیحات ارائهشده، بخشی از دادهها از اسناد کتابخانه آستان قدس رضوی و نیز مطبوعات همان مجموعه استخراج شده است.
قاجار؛ شروع پررنگتر شدن جشن و نقش نهادهای مستقر در مشهد
بر اساس یافتههای دکتر نجفزاده، در دوره قاجار، بهویژه در زمان ناصرالدینشاه و سپس نیز مظفرالدینشاه، جشن میلاد امام رضا(ع) مسیر جدیتری برای گسترش پیدا کرد. در این دوره، صاحبمنصبان مستقر در مشهدنیز نقش مؤثری در توسعه برنامههای مراسم داشتند.
وی توضیح داد که با گسترش فرهنگ شیعی و رواج آیینهای مذهبی در بزرگداشت ائمه، جشن میلاد امام رضا(ع) نیز از جمله مناسبتهایی بود که در دو قرن اخیر تغییر مقیاس و افزایش شکوه را تجربه کرد. همچنین به گزارشهای تاریخی اشاره شد که نشان میدهد تا اوایل سلطنت مظفرالدینشاه، میلاد امام رضا(ع) هنوز بهعنوان عید رسمی در ایران شناخته نمیشد؛ با این حال، در آغاز این سلطنت،
پیشنهاد رسمیسازی این روز مطرح شد.
از «چراغانی و مجلس سلام» تا ثبت هزینهها در اسناد
یکی از محورهای مهم سخنان نجفزاده، مبتنی بر اسناد دوره قاجار بود: از زمان ناصرالدینشاه، برگزاری جشن میلاد امام رضا(ع) به شکل مجلس سلام و چراغانی در صحنها گزارش شده است.
به گفته او، اسناد تاریخی موجود بیشتر بر هزینههای برگزاری، از جمله مخارج چراغانی و تدارکات مراسم، تمرکز دارند.
در بخشی از گزارش نشست نیز به مسئولیت اجرایی اشاره شد: طبق سندی متعلق به۱۳۱۶ قمری، در آستان قدس، دربانباشی کل مسئول برگزاری جشن میلاد امام رضا(ع) معرفی شده است؛ این نکته نشان میدهد که جشن صرفاً یک برنامه خودجوش مذهبی نبوده، بلکه دارای سازوکارهای مدیریتی و اجرایی مشخص نیز بوده است.
تحول در محل برگزاری و افزایش تدریجی مخاطبان
دکتر نجفزاده سپس به تغییرات مکانی مراسم پرداخت. طبق اسناد ارائهشده، در دوره قاجار ایوان مبارک طلا از محلهای برپایی این جشن بوده است. به مرور دارالضیافه نیز به عنوان فضایی برای برگزاری مراسم مورد توجه قرار گرفت. در دوره پهلوی نیز با ایجاد فضاهای جدید، بهویژه صحنهای جدید و تالار تشریفات، دامنه برگزاری مراسم گستردهتر شد.
همچنین نکته مهم دیگر، افزایش تعداد شرکتکنندگان در طول زمان بود. وی توضیح داد که از اواخر دوره قاجار آگهیهایی با عنوان نامههای فراخوان جشن منتشر میشد؛ از جمله دعوتنامه باقیمانده در سال ۱۳۳۹ قمری. در کنار این، در سال ۱۲۴۱ قمری مواردی همچون حضور نظامیان، شعرخوانی ملکالشعرا و پذیرایی از مهمانان در زمره جزئیات قابل پیگیری اسناد و روایتها مطرح شد.
پهلوی؛ انضباط اداری، دستورالعملهای اجرایی و اثر رسانه
نتیجهگیری بخش دیگر نشست بر نقش دوره پهلوی تأکید داشت: طبق جمعبندی ارائهشده، در این دوره انضباط اداری و دستورالعملهای اجرایی باعث شد جشن میلاد امام رضا(ع) هم از نظر برنامهریزی و هم در سطح پوشش اجتماعی، بیشتر و منظمتر شود.
در همین چارچوب، ایجاد موقوفات خاص نیز از عوامل کلیدی دانسته شد؛ یعنی تامین منابع مالی یا سازوکارهای حمایتی برای تداوم و گسترش مراسم. علاوه بر این، انعکاس رسانهای به عنوان یک عامل جدیدتر در دوره پهلوی، به عمومیت یافتن جشن و دیده شدن آن در سطح گستردهتر کمک کرد.
شخصیتهای مؤثر و شکلگیری الگوهای تازه
در بخش پایانی، دکتر نجفزاده به نقش برخی چهرهها اشاره کرد. وی نائبالتولیه عرب را به عنوان مبدع جشن میلاد امام رضا(ع) همزمان با آغاز سلطنت
مظفرالدینشاه قاجار در مشهد معرفی کرد.
بنابر توضیحات ارائهشده، این مراسم که در گذشته در داخل حرم برگزار میشد، در باغ و عمارت نائبالتولیه عرب با جمعیت بیشتر و شکوه افزونتر اجرا شد.
همچنین حاجی محمدعلی قائممقامالتولیه از اعضای خاندان سادات رضوی، از دیگر شخصیتهای اثرگذار در سال ۱۳۴۱ قمری معرفی شد؛ از جمله اینکه اعطای عیدی به حاضران که تا پیش از آن گزارش نشده بود، از این زمان مرسوم شد.
در پایان، نجفزاده ضمن اشاره به فعالیت پژوهشی خود، گفت مقالهای با عنوان «بررسی عوامل مؤثر بر گسترش جشن میلاد امام رضا(ع) در آستان قدس، از دوره قاجار تاکنون» با بهرهگیری از اسناد و مطبوعات سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی تدوین کرده که در دسترس علاقهمندان قرار دارد.
